Международный секретариат G-Global г.Нур-Султан, ул.Темирказык, 65, офис 116 тел.: 7(7172) 278903

ӘОЖ 332.3

АУЫЛШАРУАШЫЛЫҚ САЛАСЫНДАҒЫ ХАЛЫҚТЫҢ ЖҰМЫСПЕН ҚАМТЫЛУ МӘСЕЛЕЛЕРІ

Б.Бекбенбетова, А.А.Тлеукиева

aizhan_ardakovna@mail.ru

Л .Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің магистранты,

Нур-Султан, Қазақстан

Түйін

Өнiмдi жұмыспен қамту және жаппай кәсiпкерлiктi дамыту бағдарламасы биылғы жылы бiздiң елiмiзде жұмыс iстейдi. Ол Жұмыспен қамту жол картасы-2020 қисынды жалғасы болды. Ол шағын қалалар мен ауылдық жерлерде микрокридиттау кепiлдiк, кәсiпкерлiк бастамаларды қолдау, «Бастау Бизнес» жоба бизнестiң негiздерiн оқыту сияқты тапсырмалардың шешiмiн қарастырады. Жаппай кәсiпкерлiктi дамытуды жүзеге асыру деп аталатын операторлар, Қазақстан Республикасының Ұлттық экономика Министiрiнiң — «Бастау Бизнес» жобасын жүзеге асыру мәселесi бойынша және 2018 жылдан бастап қалаларда микрокредиттау Қазақстан Республикасының ауыл шаруашылық Министiрiнiң — «Бастау Бизнес» жобасын жүзеге асыру мәселесi бойынша Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы Министрлiгiнде жобаны жүзеге асыру «Бастау Бизнес» және селоларда және шағын қалаларда микрокредиттау.Жұмыс басты болу деңгейлері анықталған.Нәтижесінде ауылшаруашылығының  бағытының өзінің дамуының және де белсенді халықтың ауылшаруашылығында жұмыс бастылық деңгейінің болашақ мүмкіндіктері анықталып отыр.

Түйінді сөздер: «Бастау Бизнес» , жұмыспен қамту,адам капиталы,индустрия,еңбек әлеуеті,бағдарлама, әлеуметтік-экономикалық,жұмыссыз.

Ұлттық экономиканы, оның ішінде ауылшаруашылық саласын дамыту жолында мемлекет деңгейінде қабылданып және жүзеге асырылып жатқан көптеген жобалар аса маңызды және қажетті орын алуда. Әсіресе, экономиканы шикізаттық тәуелділіктен босатуда және оны шикізаттық емес бағыттарда дамытуда әр түрлі мемлекеттік көмектер қазақстандық экономиканың дәл қазіргі жағдайын есепке ала отырып өзін жаңа қырынан байқатуы тиіс. Себебі, ғалымдардың айтуынша, экономиканың әртүрлі салаларында жұмыс істейтін кәсіпорындар өнім өндірудің шикізаттық емес нарықтарында айтарлықтай тәжірибе жинақтаған, бірақ олардың өзара байланыстылығы мен әрекеттілігі бір жүйеге келтірілмеген, әрі өз беттерінше дербес және алшақтық тұрғысынан шешім қабылдайды.

Қазіргі кезде дүние жүзінде экономикалық белсенді халықтың 45%-ы ауыл шаруашылығымен айналысады. Елбасы Н.Ә. Назарбаев өзінің жыл сайынғы Қазақстан халқына жолдауында ауыл шаруашылығы мәселелеріне де ерекше тоқталады. Мәселен, Елбасының 2012 жылғы «Әлеуметтік-экономикалық жаңғырту – қазақстан дамуының басты бағыты» атты Қазақстан халқына жолдауына сәйкес Президент Үкіметке мынадай міндеттерді жүктеген болатын: «Мемлекетке астық саласын ұйымдастыру және біртұтас астық холдингін құру. Үкіметке мал шаруашылығының басқа салаларын, оның ішінде қой шаруашылығын, сондай-ақ жемазық өндірісі мен шалғайдағы жайылымдық мал шаруашылығын дамыту жөніндегі бағдарламаларды жасауды қамтамасыз етуді айрықша тапсырған. Ауыл шаруашылығы – материалдық өндірістің ең маңызды түрі, халықты азық-түлікпен және өнеркәсіпті шикізаттың кейбір түрлерімен қамтамасыз етіп қана қоймай, ел тұрғындарын жұмыспен де қамтамасыз етудің бірден бір оңтайлы жолы [1].

Кез келген елдің экономикалық жағдайы елеулі түрде өнеркәсібінің даму деңгейіне байланысты болады. Елдің өнеркәсіптік кешенінің жағдайы мен даму динамикасы, экономикалык тәуелсіздік пен ұлттық қауіпсіздікті күшейту, халықтың жоғары өмір сүру деңгейін қамтамасыз ету, қоғамның экономикалық ортасын сауықтыру, тең күкықты және езара тиімді жағдайда әлемдік экономикаға бірігу секілді үзақ және қысқа мерзімді міндеттердің сәтті шешілу мүмкіншіліктерін анықтайды.[1]

Біріншіден, өнеркәсіптік өндіріс объективті түрде жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) және ішкі түтыну мен экспорт үшін жалпы тауарлар көлемін өндірудің негізгі көзі болып табылады. Түрақты дамушы экономикада ЖІӨ-ні өндіруде енеркәсіптің үлесі 40%-ға жақын. 90 ж. басында бүрынғы КСРО елдеріндегі бүл көрсеткіш 60%-ды қүраған болатын.  

Экономиканың түрақты даму кезеңінде енеркәсіптік кәсіпорындарда еңбекке жарамды халықтың 40% жүмыспен қамтылған. Екіншіден, бұл сала экономиканың маңызды саласы ретінде енеркәсіптін жетекші рөлі    қоғамдық    ондірістің    барлық    басқа    салалары    мен    сфераларын индустрияландырушы басты фактор болуымен сипатталады, олардың техника-технологиялық деңгейін, ғылыми- техникалық базасы мен сала ішілік және сала аралык кешендердің жағдайын анықтайды. Сол арқылы өнеркәсіп бүл сфералардағы өндіріс көлеміне белсенді ыкпал етеді, олардың үлттық ЖІӨ-ні өндіруге қатысуын мемлекеттік бюджетті қалыптастыру, жүмыспен қамту деңгейлерін анықтайды, нөтижеде халықтың өмір сүру деңгейі мен сапасын қалыптастырады.

Үшіншіден, көп салалы өнеркөсіптік кешен қоғамдық ондірістің барлық басқа салалары мен сфераларының өнімдерін, қызметтерін негізгі түтынушы болып табылады. Сол арқылы қоғамда төлем қабілеті бар сүранысты туындата отырып, ЖІӨ-ң өсуін ынталандырады.

Ал ауыл шаруашылығының жалпы өнім көлемі 2016 жылы 3,6 трлн. теңгені құрап, өткен жылмен салыстырғандағы өсімі 5,5% болды. Осы жылы бірәз жетістіктерге қол жеткіздік, мысалы, ауылшаруашылық өндіріс көлемінің өсімін соңғы 10 жыл ішінде  алғаш рет барлық облыстар қамтамасыз етті.  Сонымен қатар, ауылшаруашылығы өнімін экспорттау көлемі 2,1 млрд. АҚШ долларына жетіп, 2015 жылмен салыстырғанда 5%-ға ұлғайған, яғни астық экспорты 28%-ға өсіп, 8,8 млн. тоннаны құрады.

Бүгінгі күнде айта кететін жағдай, өсімдік шаруашылығында көрсетіліп жатқан мемлекеттік қолдау мен өткен жылғы қолайлы ауа райы жағдайлары жалпы астық жиналымының 2015 жылмен салыстырғанда 2,0 млн тоннаға немесе 10%-ға, майлы дақылдардың 23%-ға, көкөніс-бақша дақылдарының 6%-ға, қант қызылшасының 2 есеге, жеміс-жидек дақылдары мен жүзімнің 19%-ға артуына ықпал етті.

Осы орайда, ауыл шаруашылығының негізгі капиталына салынған инвестициялар көлемі 164 млрд. теңгеден 253 млрд. теңгеге дейін 1,5 есе өскенін көріп отырмыз. Сонымен қатар, 2016 жылы ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіру тізбегіндегі ауыл шаруашылығы өнімін қайта өңдеу саласында - қант өндіру көлемі 61%-ға, қоюландырылған сүт және кілегей 36%-ға, жарма 29%-ға, өсімдік майы 12%-ға, шұжық өнімдері мен ұн 8%-ға, қышқыл сүт өнімдері 3,3%-ға артты. [2]

Төменде берілген кесте 1-де 2011-2016 жылдар аралығында          Қазақстанның өндіріс салалары бойынша ауыл шаруашылығы өнімдерінің (қызметтерінің) жалпы шығарылымының құрылымын көреміз.

Кесте 1 - Өндіріс салалары бойынша ауыл шаруашылығы өнімдерінің (қызметтерінің) жалпы шығарылымының құрылымы, пайызбен

Аталуы

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Ауыл шаруашылығы өнімдерінің  (көрсетілетін қызметтерінің) жалпы  шығарылымы

100

100

100

100

100

100

одан:

           

өсімдік шаруашылығының жалпы өнімі

58,5

49,1

55,0

55,2

55,2

55,6

мал шаруашылығының жалпы өнімі

41,2

50,6

44,6

47,1

44,4

44,0

ауыл шаруашылығы салаларындағы қызметтер

0,3

0,3

0,4

0,4

0,4

0,4

Ескерту: автор [2] ақпарат көздері бойынша құрастырған

Берілген талдау негізінде, Қазақстан Республикасында ауылшаруашылығының 2011/2016 жыл аралығындағы өзгерістерді байқауға болады. Айта кететін болсақ, 2011 жылдарда өсімдік шаруашылығының жалпы өнімнің 58,5 %-ға ауытқуын көреміз. Ал 2012/2013 ж.ж. аралығында 49,1%-ға төмендеп 2013 жылы қайта өскенін байқаймыз. Яғни,алдыңғы жылға қарағанда өсті. Сол секілді өсімдік шаруашылығы да,мал шаруашылығы да өскенін көреміз. Жалпы айта кететін жағдай, 2011-2012 жылдары 0,3 %-бен болса,одан әрі қарай тұрақты 0,4%-ды сақтап тұрады. Сонымен қатар, жылдан жылға ауылшаруашылықтың салалары дамуда және өсуде.

Келесі берілген сурет 1-де Қазақстан Республикасының мал, өсімдік, ауыл шаруашылық өнімдерінің жалпы шығарылымының динамикасын байқап көреміз. Яғни берілген диаграмма млн.тг. бірлігінде көрсетілген. Әрбір өнімнің қанша млн.тг. өскенін байқап отырып мынандай қорытындыға келеміз. Мал шаруашылық өнім деңгейінің жоғарлауы. Өсімдік шаруашылығының 2012 жылы басендеп қайта өрлеуі.

            Сурет 1 –Ауылшаруашылығы өндірісінің жалпы шығарылымы[2]

Төменгі кестеде Қазақстанның жалпы шығарылымын қарастырамыз. Өсімдік және мал шаруашылығы, аңшылық және осы салаларда қызметтерді ұсынудың үлесі тіпті барлық жағдайда тұрақты.Тек 2015 жылы 99,5 пайызды құрады. Ауыл шаруашылықтың да үлесі 2011 жылы 99,5 пайыз, 2012 жылы 99,4пайыз, ал 2013-204 жылдары 99,5 пайызды құраса, 2016 жылы қайта 99,5 пайызды құрады, кесте 2.

 Кесте 2 - Қазақстан Республикасының шаруашылығы өнімдерінің (көрсетілетін қызметтерінің) жалпы шығарылымы,   млн. тенге

Аталуы

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Барлығы

2733 474,7

2407 939,3

2 963 938,2

3 158 758,6

3 321 718,5

3 701 415,4

Өсімдік, мал шаруашылығы, аңшылық және осы салаларда қызметтер ұсыну

2721 663,2

2394 710,0

2 950 614,7

3 144 773,5

3 308 019,2

3 685 439,7

Үлесі,%

99,6

99,5

99,6

99,6

99,6

99,6

Ауыл шаруашылығы

2720 453,4

2393 619,0

2 949 485,0

3 143 678,1

3 307 009,6

3 684 393,2

Үлесі,%

99,5

99,4

99,5

99,5

99,6

99,5

Өсімдік шаруашылығы

1654 428,5

1241 517,0

1 683 851,4

1 739 436,4

1 825 236,7

2 047 580,8

Үлесі,%

60,5

51,6

56,8

55,1

54,9

55,3

Мал шаруашылығы

1059 561,3

1145 437,3

1 256 871,7

1 393 762,0

1 469 923,0

1 621 541,4

Үлесі,%

38,8

47,6

42,4

44,1

44,3

43,8

Ауыл шаруашылығы саласындағы қосалқы қызмет түрлері (ауылшаруашылық дақылдарын өсіру және мал басын көбейту)

6 463,6

6 664,7

8 761,9

10 479,7

11 849,9

15 271,1

Үлесі,%

0,2

0,3

0,3

0,3

0,4

0,4

Ескерту: автор [2] ақпарат көздері бойынша құрастырған

Ауыл шаруашылығы салалары бойынша жалпы өнім құны 305, 4 млрд. теңгеге жетті (1997). Оның 41,5%-і мал шаруашылығы үлесіне тиеді. Негізгі ауыл шаруашылығы дақылдарының егіс көлемі 2015 жылы 41843,7 мың га, оның ішінде дәнді дақылдар 25651,5 мың га болды, сурет 2. 

2011-2016 жылдар аралығында ауыл шаруашылығы салалары бойынша жалпы өнім көлемі барлық санаттарда жоғарлап төмен түсіп өзгерді. Мал шаруашылығы ауыл шаруашылығы статистикасы бағыттарының бірі болып табылады, ол салада орын алатын үдерістерді бақылайды, тұтастай алғанда оның жекелеген ішкі салаларында және ауыл шаруашылығы өндірушілерінің (бұдан әрi – ауыл шаруашылығы өндiрушiлері) санаттарындағы мал шаруашылығының даму деңгейін және серпінін айқындайды. Мал шаруашылығы бойынша көрсеткіштерді қалыптастыру ауыл шаруашылығы өндірушілерінің жекелеген санаттары деңгейінде жүргізіледі, олардың өңірлер бөлінісіндегі қатарында ауыл шаруашылығы кәсіпорындары, шаруа немесе фермер қожалықтары және жұртшылық шаруашылықтары, одан кейін деректер жалпы ел бойынша жекелеген көрсеткіштерге сәйкес деректерді алу үшін біріктіріледі.

Сурет 2- Қазақстан Республикасының шаруашылық өнімдерінің жалпы шығарылымы[2]

Статистика агенттігінің дерегі бойынша, Қазақстан халқының 56 пайызы қалада, 44 пайызы ауылда тұрады. Бәрімізге белгілі қала мен ауыл-село арасында жер мен көптей айырмашылықтар бар. Қаланы айтқанда біз алдымен халықтың ең көп шоғырланып жиналған мекенді еске аламыз, көп қабатты үйлер, үзіліссіз ағыл-тегіл жүріп жатқан көлік пен адамдарды елестетеміз, кесте 3.

Ал, ауыл-селоны тілге тиек еткенде, керісінше, адамдардың аз тобын, бір қабатты үйлер, олардың әр қайсысының жанында бау-бақша, мал қораларын көз алдымызға әкелеміз. Ең басты айырмашылық адам санына байланысты болса, ал, мұның өзі өз кезегінде- адамдардың әлеуметтік-территориялық бірлігінің ұйымдасуына жіне адамдардың жеке іс-әрекетіне, қызметіне, табиғи байлықтарды, ресурстарды игеруге байланысты халықтың еңбек түріне қарай бөлек әрекет етуі қажеттілігінен туындайды. Осыған қатысты еңбек нарығындағы ауыл шаруашылығының мәселелерін талқылап жіберейік.

«Жұмыспен қамту 2020 жол картасы» бағдарламасы іске асырылған уақыттан бері 2011 жылдан 2016 жылға дейін мемлекеттік қолдау шаралары 744 мыңнан астам адамға көрсетілді.

Жұмыс күші құрамының сапалық өзгерісі жұмыспен қамтылғандардың жалпы саны 6,3%-ға және жалдамалы жұмыскерлер саны 16,6%-ға өскенімен сипатталады. Жұмыссыздар саны 9%-ға төмендеді, өзін-өзі жұмыспен қамтығандардың саны 14%-ға, ал өзін-өзі нәтижесіз жұмыспен қамтығандар соңғы үш жылда үш есе азайды.

Кесте 3 - Еңбек нарығының негізгі индикаторлары ауыл мен қала шаруашылығына байланысты

Аталуы

2012

2013

2014

2015

2016

қала

ауыл

қала

ауыл

қала

ауыл

қала

ауыл

қала

ауыл

Жұмыс күші, мың адам

4882,0

4099,9

4938,8

4102,5

4973,3

3988,6

5149,6

3925,3

5152,3

3846,6

Жұмыс күші үлесі,%

69,0

75,2

69,3

74,8

69,4

72,4

69,6

73,3

68,8

71,7

Жұмыспен қамтылған халық, мың адам

4610,7

3896,4

4669,9

3900,7

4715,3

3794,8

4890,7

3 733,1

4890,7

3662,7

Жалдамалы қызметкерле, мың адам

3763,9

2049,8

3827,8

2121,9

3884,7

2225,0

4069,0

2225,9

4 102,0

2240,9

Жұмыспен қамтылған халық санындағы үлесі, %

81,6

52,6

82,0

54,4

82,4

58,6

83,2

59,6

83,9

61,2

Өз бетінше жұмыспен қамтылғанда, мың адам

846,8

1846,6

842,1

1778,8

830,6

1569,8

821,7

1 507,2

788,7

1421,8

Жұмыспен қамтылған халық санындағы үлесі, %

18,4

47,4

18,0

45,6

17,6

 41,4

16,8

40,4

16,1

38,8

Ескерту: автор [2] ақпарат көздері бойынша құрастырған

Қорытындылай келе, 2050 жылға дейін ауыл шаруашылығы мәселелері қатарында мыналар шешілсе екен дейміз: Әлемдік азық-түлік нарығының көшбасшысы болу және ауыл шаруашылығы өндірісін арттыру үшін: Егістік алаңын ұлғайту. Мұндай мүмкіндік барлық елдерде бірдей жоқ екенін атап өтемін. Егістік түсімін, ең алдымен жаңа технологиялар енгізу есебінен елеулі көтеру қажет. Біз әлемдік деңгейдегі мал шаруашылығы жемшөп базасын құру үшін үлкен әлеуетке иеміз. Біз экологиялылыққа баса назар аудара отырып, ұлттық бәсекеге қабілетті брендтер құруға тиіспіз. Нәтижесінде агроөнеркәсіптік кешеннің алдына - экологиялық таза өндіріс саласындағы жаһандық қатысушы болу міндеті тұр. Ауылшаруашылық қайта өңдеуде және саудада фермерлік пен шағын және орта бизнесті дамыту. Бұл - өзекті міндет. Бұл арада бізге: Жер өңдеу мәдениетін өзгерту және жаңа ғылыми, технологиялық, басқарушылық жетістіктерді ескере отырып, мал шаруашылығындағы дәстүрлерімізді жаңғыртуымыз қажет. Аса ірі экспорттық нарықты меңгеру үшін біз қай азық-түліктің жаппай өндірісін басты етіп қоятынымызды айқындауымыз керек. Қазақстан аграрлы ел болып табылатындықтан, сыртқы нарықты да қамтамасыз етуге ресурсы мен әлеуеті жетерлік, тек Үкімет агроөнеркәсіп кешенін дамыту қызметін белсенді атқарып отырса дейміз. Егер, аталған шаралар нәтижелі болса, 2050 жылға қарай ІЖӨ-дегі ауылшаруашылық өнімінің үлесі 5 есе артуы болуы тиіс деп сенеміз [3].

Әдебиеттер:

  1. Н.Ә.Назарбаев. Әлеуметтік-экономикалық жаңғырту – Қазақстан        дамуының басты бағыты. Қазақстан Республикасының Президенті-Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы. 27 қаңтар 2012 жыл.
  2. Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі Статистика комитетінің ресми сайты   www.stat.gov.kz/ www.energyprom.kz/
  3. Мамыров Н.Қ., Тілеужанова М.Ә.//Маркоэкономика: Оқулық. – Алматы: Экономика, 2003. -432 б.

 ӘОЖ 332.3

АУЫЛШАРУАШЫЛЫҚ САЛАСЫНДАҒЫ ХАЛЫҚТЫҢ ЖҰМЫСПЕН ҚАМТЫЛУ МӘСЕЛЕЛЕРІ

Б.Бекбенбетова, А.А.Тлеукиева

aizhan_ardakovna@mail.ru

Л .Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің магистранты,

Нур-Султан, Қазақстан

Түйін

Өнiмдi жұмыспен қамту және жаппай кәсiпкерлiктi дамыту бағдарламасы биылғы жылы бiздiң елiмiзде жұмыс iстейдi. Ол Жұмыспен қамту жол картасы-2020 қисынды жалғасы болды. Ол шағын қалалар мен ауылдық жерлерде микрокридиттау кепiлдiк, кәсiпкерлiк бастамаларды қолдау, «Бастау Бизнес» жоба бизнестiң негiздерiн оқыту сияқты тапсырмалардың шешiмiн қарастырады. Жаппай кәсiпкерлiктi дамытуды жүзеге асыру деп аталатын операторлар, Қазақстан Республикасының Ұлттық экономика Министiрiнiң — «Бастау Бизнес» жобасын жүзеге асыру мәселесi бойынша және 2018 жылдан бастап қалаларда микрокредиттау Қазақстан Республикасының ауыл шаруашылық Министiрiнiң — «Бастау Бизнес» жобасын жүзеге асыру мәселесi бойынша Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы Министрлiгiнде жобаны жүзеге асыру «Бастау Бизнес» және селоларда және шағын қалаларда микрокредиттау.Жұмыс басты болу деңгейлері анықталған.Нәтижесінде ауылшаруашылығының бағытының өзінің дамуының және де белсенді халықтың ауылшаруашылығында жұмыс бастылық деңгейінің болашақ мүмкіндіктері анықталып отыр.

Түйінді сөздер: «Бастау Бизнес» , жұмыспен қамту,адам капиталы,индустрия,еңбек әлеуеті,бағдарлама, әлеуметтік-экономикалық,жұмыссыз.

Ұлттық экономиканы, оның ішінде ауылшаруашылық саласын дамыту жолында мемлекет деңгейінде қабылданып және жүзеге асырылып жатқан көптеген жобалар аса маңызды және қажетті орын алуда. Әсіресе, экономиканы шикізаттық тәуелділіктен босатуда және оны шикізаттық емес бағыттарда дамытуда әр түрлі мемлекеттік көмектер қазақстандық экономиканың дәл қазіргі жағдайын есепке ала отырып өзін жаңа қырынан байқатуы тиіс. Себебі, ғалымдардың айтуынша, экономиканың әртүрлі салаларында жұмыс істейтін кәсіпорындар өнім өндірудің шикізаттық емес нарықтарында айтарлықтай тәжірибе жинақтаған, бірақ олардың өзара байланыстылығы мен әрекеттілігі бір жүйеге келтірілмеген, әрі өз беттерінше дербес және алшақтық тұрғысынан шешім қабылдайды.

Қазіргі кезде дүние жүзінде экономикалық белсенді халықтың 45%-ы ауыл шаруашылығымен айналысады. Елбасы Н.Ә. Назарбаев өзінің жыл сайынғы Қазақстан халқына жолдауында ауыл шаруашылығы мәселелеріне де ерекше тоқталады. Мәселен, Елбасының 2012 жылғы «Әлеуметтік-экономикалық жаңғырту – қазақстан дамуының басты бағыты» атты Қазақстан халқына жолдауына сәйкес Президент Үкіметке мынадай міндеттерді жүктеген болатын: «Мемлекетке астық саласын ұйымдастыру және біртұтас астық холдингін құру. Үкіметке мал шаруашылығының басқа салаларын, оның ішінде қой шаруашылығын, сондай-ақ жемазық өндірісі мен шалғайдағы жайылымдық мал шаруашылығын дамыту жөніндегі бағдарламаларды жасауды қамтамасыз етуді айрықша тапсырған. Ауыл шаруашылығы – материалдық өндірістің ең маңызды түрі, халықты азық-түлікпен және өнеркәсіпті шикізаттың кейбір түрлерімен қамтамасыз етіп қана қоймай, ел тұрғындарын жұмыспен де қамтамасыз етудің бірден бір оңтайлы жолы [1].

Кез келген елдің экономикалық жағдайы елеулі түрде өнеркәсібінің даму деңгейіне байланысты болады. Елдің өнеркәсіптік кешенінің жағдайы мен даму динамикасы, экономикалык тәуелсіздік пен ұлттық қауіпсіздікті күшейту, халықтың жоғары өмір сүру деңгейін қамтамасыз ету, қоғамның экономикалық ортасын сауықтыру, тең күкықты және езара тиімді жағдайда әлемдік экономикаға бірігу секілді үзақ және қысқа мерзімді міндеттердің сәтті шешілу мүмкіншіліктерін анықтайды.[1]

Біріншіден, өнеркәсіптік өндіріс объективті түрде жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) және ішкі түтыну мен экспорт үшін жалпы тауарлар көлемін өндірудің негізгі көзі болып табылады. Түрақты дамушы экономикада ЖІӨ-ні өндіруде енеркәсіптің үлесі 40%-ға жақын. 90 ж. басында бүрынғы КСРО елдеріндегі бүл көрсеткіш 60%-ды қүраған болатын.

Экономиканың түрақты даму кезеңінде енеркәсіптік кәсіпорындарда еңбекке жарамды халықтың 40% жүмыспен қамтылған. Екіншіден, бұл сала экономиканың маңызды саласы ретінде енеркәсіптін жетекші рөлі    қоғамдық    ондірістің    барлық    басқа    салалары    мен    сфераларын индустрияландырушы басты фактор болуымен сипатталады, олардың техника-технологиялық деңгейін, ғылыми- техникалық базасы мен сала ішілік және сала аралык кешендердің жағдайын анықтайды. Сол арқылы өнеркәсіп бүл сфералардағы өндіріс көлеміне белсенді ыкпал етеді, олардың үлттық ЖІӨ-ні өндіруге қатысуын мемлекеттік бюджетті қалыптастыру, жүмыспен қамту деңгейлерін анықтайды, нөтижеде халықтың өмір сүру деңгейі мен сапасын қалыптастырады.

Үшіншіден, көп салалы өнеркөсіптік кешен қоғамдық ондірістің барлық басқа салалары мен сфераларының өнімдерін, қызметтерін негізгі түтынушы болып табылады. Сол арқылы қоғамда төлем қабілеті бар сүранысты туындата отырып, ЖІӨ-ң өсуін ынталандырады.

Ал ауыл шаруашылығының жалпы өнім көлемі 2016 жылы 3,6 трлн. теңгені құрап, өткен жылмен салыстырғандағы өсімі 5,5% болды. Осы жылы бірәз жетістіктерге қол жеткіздік, мысалы, ауылшаруашылық өндіріс көлемінің өсімін соңғы 10 жыл ішінде алғаш рет барлық облыстар қамтамасыз етті. Сонымен қатар, ауылшаруашылығы өнімін экспорттау көлемі 2,1 млрд. АҚШ долларына жетіп, 2015 жылмен салыстырғанда 5%-ға ұлғайған, яғни астық экспорты 28%-ға өсіп, 8,8 млн. тоннаны құрады.

Бүгінгі күнде айта кететін жағдай, өсімдік шаруашылығында көрсетіліп жатқан мемлекеттік қолдау мен өткен жылғы қолайлы ауа райы жағдайлары жалпы астық жиналымының 2015 жылмен салыстырғанда 2,0 млн тоннаға немесе 10%-ға, майлы дақылдардың 23%-ға, көкөніс-бақша дақылдарының 6%-ға, қант қызылшасының 2 есеге, жеміс-жидек дақылдары мен жүзімнің 19%-ға артуына ықпал етті.

Осы орайда, ауыл шаруашылығының негізгі капиталына салынған инвестициялар көлемі 164 млрд. теңгеден 253 млрд. теңгеге дейін 1,5 есе өскенін көріп отырмыз. Сонымен қатар, 2016 жылы ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіру тізбегіндегі ауыл шаруашылығы өнімін қайта өңдеу саласында - қант өндіру көлемі 61%-ға, қоюландырылған сүт және кілегей 36%-ға, жарма 29%-ға, өсімдік майы 12%-ға, шұжық өнімдері мен ұн 8%-ға, қышқыл сүт өнімдері 3,3%-ға артты. [2]

Төменде берілген кесте 1-де 2011-2016 жылдар аралығында         Қазақстанның өндіріс салалары бойынша ауыл шаруашылығы өнімдерінің (қызметтерінің) жалпы шығарылымының құрылымын көреміз.

Кесте 1 - Өндіріс салалары бойынша ауыл шаруашылығы өнімдерінің (қызметтерінің) жалпы шығарылымының құрылымы, пайызбен

Аталуы

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Ауыл шаруашылығы өнімдерінің (көрсетілетін қызметтерінің) жалпы шығарылымы

100

100

100

100

100

100

одан:

           

өсімдік шаруашылығының жалпы өнімі

58,5

49,1

55,0

55,2

55,2

55,6

мал шаруашылығының жалпы өнімі

41,2

50,6

44,6

47,1

44,4

44,0

ауыл шаруашылығы салаларындағы қызметтер

0,3

0,3

0,4

0,4

0,4

0,4

Ескерту: автор [2] ақпарат көздері бойынша құрастырған

Берілген талдау негізінде, Қазақстан Республикасында ауылшаруашылығының 2011/2016 жыл аралығындағы өзгерістерді байқауға болады. Айта кететін болсақ, 2011 жылдарда өсімдік шаруашылығының жалпы өнімнің 58,5 %-ға ауытқуын көреміз. Ал 2012/2013 ж.ж. аралығында 49,1%-ға төмендеп 2013 жылы қайта өскенін байқаймыз. Яғни,алдыңғы жылға қарағанда өсті. Сол секілді өсімдік шаруашылығы да,мал шаруашылығы да өскенін көреміз. Жалпы айта кететін жағдай, 2011-2012 жылдары 0,3 %-бен болса,одан әрі қарай тұрақты 0,4%-ды сақтап тұрады. Сонымен қатар, жылдан жылға ауылшаруашылықтың салалары дамуда және өсуде.

Келесі берілген сурет 1-де Қазақстан Республикасының мал, өсімдік, ауыл шаруашылық өнімдерінің жалпы шығарылымының динамикасын байқап көреміз. Яғни берілген диаграмма млн.тг. бірлігінде көрсетілген. Әрбір өнімнің қанша млн.тг. өскенін байқап отырып мынандай қорытындыға келеміз. Мал шаруашылық өнім деңгейінің жоғарлауы. Өсімдік шаруашылығының 2012 жылы басендеп қайта өрлеуі.

           Сурет 1 –Ауылшаруашылығы өндірісінің жалпы шығарылымы[2]

Төменгі кестеде Қазақстанның жалпы шығарылымын қарастырамыз. Өсімдік және мал шаруашылығы, аңшылық және осы салаларда қызметтерді ұсынудың үлесі тіпті барлық жағдайда тұрақты.Тек 2015 жылы 99,5 пайызды құрады. Ауыл шаруашылықтың да үлесі 2011 жылы 99,5 пайыз, 2012 жылы 99,4пайыз, ал 2013-204 жылдары 99,5 пайызды құраса, 2016 жылы қайта 99,5 пайызды құрады, кесте 2.

Кесте 2 - Қазақстан Республикасының шаруашылығы өнімдерінің (көрсетілетін қызметтерінің) жалпы шығарылымы,   млн. тенге

Аталуы

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Барлығы

2733 474,7

2407 939,3

2 963 938,2

3 158 758,6

3 321 718,5

3 701 415,4

Өсімдік, мал шаруашылығы, аңшылық және осы салаларда қызметтер ұсыну

2721 663,2

2394 710,0

2 950 614,7

3 144 773,5

3 308 019,2

3 685 439,7

Үлесі,%

99,6

99,5

99,6

99,6

99,6

99,6

Ауыл шаруашылығы

2720 453,4

2393 619,0

2 949 485,0

3 143 678,1

3 307 009,6

3 684 393,2

Үлесі,%

99,5

99,4

99,5

99,5

99,6

99,5

Өсімдік шаруашылығы

1654 428,5

1241 517,0

1 683 851,4

1 739 436,4

1 825 236,7

2 047 580,8

Үлесі,%

60,5

51,6

56,8

55,1

54,9

55,3

Мал шаруашылығы

1059 561,3

1145 437,3

1 256 871,7

1 393 762,0

1 469 923,0

1 621 541,4

Үлесі,%

38,8

47,6

42,4

44,1

44,3

43,8

Ауыл шаруашылығы саласындағы қосалқы қызмет түрлері (ауылшаруашылық дақылдарын өсіру және мал басын көбейту)

6 463,6

6 664,7

8 761,9

10 479,7

11 849,9

15 271,1

Үлесі,%

0,2

0,3

0,3

0,3

0,4

0,4

Ескерту: автор [2] ақпарат көздері бойынша құрастырған

Ауыл шаруашылығы салалары бойынша жалпы өнім құны 305, 4 млрд. теңгеге жетті (1997). Оның 41,5%-і мал шаруашылығы үлесіне тиеді. Негізгі ауыл шаруашылығы дақылдарының егіс көлемі 2015 жылы 41843,7 мың га, оның ішінде дәнді дақылдар 25651,5 мың га болды, сурет 2. 

2011-2016 жылдар аралығында ауыл шаруашылығы салалары бойынша жалпы өнім көлемі барлық санаттарда жоғарлап төмен түсіп өзгерді. Мал шаруашылығы ауыл шаруашылығы статистикасы бағыттарының бірі болып табылады, ол салада орын алатын үдерістерді бақылайды, тұтастай алғанда оның жекелеген ішкі салаларында және ауыл шаруашылығы өндірушілерінің (бұдан әрi – ауыл шаруашылығы өндiрушiлері) санаттарындағы мал шаруашылығының даму деңгейін және серпінін айқындайды. Мал шаруашылығы бойынша көрсеткіштерді қалыптастыру ауыл шаруашылығы өндірушілерінің жекелеген санаттары деңгейінде жүргізіледі, олардың өңірлер бөлінісіндегі қатарында ауыл шаруашылығы кәсіпорындары, шаруа немесе фермер қожалықтары және жұртшылық шаруашылықтары, одан кейін деректер жалпы ел бойынша жекелеген көрсеткіштерге сәйкес деректерді алу үшін біріктіріледі.

Сурет 2- Қазақстан Республикасының шаруашылық өнімдерінің жалпы шығарылымы[2]

Статистика агенттігінің дерегі бойынша, Қазақстан халқының 56 пайызы қалада, 44 пайызы ауылда тұрады. Бәрімізге белгілі қала мен ауыл-село арасында жер мен көптей айырмашылықтар бар. Қаланы айтқанда біз алдымен халықтың ең көп шоғырланып жиналған мекенді еске аламыз, көп қабатты үйлер, үзіліссіз ағыл-тегіл жүріп жатқан көлік пен адамдарды елестетеміз, кесте 3.

Ал, ауыл-селоны тілге тиек еткенде, керісінше, адамдардың аз тобын, бір қабатты үйлер, олардың әр қайсысының жанында бау-бақша, мал қораларын көз алдымызға әкелеміз. Ең басты айырмашылық адам санына байланысты болса, ал, мұның өзі өз кезегінде- адамдардың әлеуметтік-территориялық бірлігінің ұйымдасуына жіне адамдардың жеке іс-әрекетіне, қызметіне, табиғи байлықтарды, ресурстарды игеруге байланысты халықтың еңбек түріне қарай бөлек әрекет етуі қажеттілігінен туындайды. Осыған қатысты еңбек нарығындағы ауыл шаруашылығының мәселелерін талқылап жіберейік.

«Жұмыспен қамту 2020 жол картасы» бағдарламасы іске асырылған уақыттан бері 2011 жылдан 2016 жылға дейін мемлекеттік қолдау шаралары 744 мыңнан астам адамға көрсетілді.

Жұмыс күші құрамының сапалық өзгерісі жұмыспен қамтылғандардың жалпы саны 6,3%-ға және жалдамалы жұмыскерлер саны 16,6%-ға өскенімен сипатталады. Жұмыссыздар саны 9%-ға төмендеді, өзін-өзі жұмыспен қамтығандардың саны 14%-ға, ал өзін-өзі нәтижесіз жұмыспен қамтығандар соңғы үш жылда үш есе азайды.

Кесте 3 - Еңбек нарығының негізгі индикаторлары ауыл мен қала шаруашылығына байланысты

Аталуы

2012

2013

2014

2015

2016

қала

ауыл

қала

ауыл

қала

ауыл

қала

ауыл

қала

ауыл

Жұмыс күші, мың адам

4882,0

4099,9

4938,8

4102,5

4973,3

3988,6

5149,6

3925,3

5152,3

3846,6

Жұмыс күші үлесі,%

69,0

75,2

69,3

74,8

69,4

72,4

69,6

73,3

68,8

71,7

Жұмыспен қамтылған халық, мың адам

4610,7

3896,4

4669,9

3900,7

4715,3

3794,8

4890,7

3 733,1

4890,7

3662,7

Жалдамалы қызметкерле, мың адам

3763,9

2049,8

3827,8

2121,9

3884,7

2225,0

4069,0

2225,9

4 102,0

2240,9

Жұмыспен қамтылған халық санындағы үлесі, %

81,6

52,6

82,0

54,4

82,4

58,6

83,2

59,6

83,9

61,2

Өз бетінше жұмыспен қамтылғанда, мың адам

846,8

1846,6

842,1

1778,8

830,6

1569,8

821,7

1 507,2

788,7

1421,8

Жұмыспен қамтылған халық санындағы үлесі, %

18,4

47,4

18,0

45,6

17,6

41,4

16,8

40,4

16,1

38,8

Ескерту: автор [2] ақпарат көздері бойынша құрастырған

Қорытындылай келе, 2050 жылға дейін ауыл шаруашылығы мәселелері қатарында мыналар шешілсе екен дейміз: Әлемдік азық-түлік нарығының көшбасшысы болу және ауыл шаруашылығы өндірісін арттыру үшін: Егістік алаңын ұлғайту. Мұндай мүмкіндік барлық елдерде бірдей жоқ екенін атап өтемін. Егістік түсімін, ең алдымен жаңа технологиялар енгізу есебінен елеулі көтеру қажет. Біз әлемдік деңгейдегі мал шаруашылығы жемшөп базасын құру үшін үлкен әлеуетке иеміз. Біз экологиялылыққа баса назар аудара отырып, ұлттық бәсекеге қабілетті брендтер құруға тиіспіз. Нәтижесінде агроөнеркәсіптік кешеннің алдына - экологиялық таза өндіріс саласындағы жаһандық қатысушы болу міндеті тұр. Ауылшаруашылық қайта өңдеуде және саудада фермерлік пен шағын және орта бизнесті дамыту. Бұл - өзекті міндет. Бұл арада бізге: Жер өңдеу мәдениетін өзгерту және жаңа ғылыми, технологиялық, басқарушылық жетістіктерді ескере отырып, мал шаруашылығындағы дәстүрлерімізді жаңғыртуымыз қажет. Аса ірі экспорттық нарықты меңгеру үшін біз қай азық-түліктің жаппай өндірісін басты етіп қоятынымызды айқындауымыз керек. Қазақстан аграрлы ел болып табылатындықтан, сыртқы нарықты да қамтамасыз етуге ресурсы мен әлеуеті жетерлік, тек Үкімет агроөнеркәсіп кешенін дамыту қызметін белсенді атқарып отырса дейміз. Егер, аталған шаралар нәтижелі болса, 2050 жылға қарай ІЖӨ-дегі ауылшаруашылық өнімінің үлесі 5 есе артуы болуы тиіс деп сенеміз [3].

Әдебиеттер:

  1. Н.Ә.Назарбаев. Әлеуметтік-экономикалық жаңғырту – Қазақстан       дамуының басты бағыты. Қазақстан Республикасының Президенті-Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы. 27 қаңтар 2012 жыл.
  2. Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі Статистика комитетінің ресми сайты   www.stat.gov.kz/ www.energyprom.kz/
  3. Мамыров Н.Қ., Тілеужанова М.Ә.//Маркоэкономика: Оқулық. – Алматы: Экономика, 2003. -432 б.

Партнеры G Global